نقش تشویق و پاداش در تربیت فرزندان

یکشنبه 12 شهریور 1396 دکتر علی اصغر رضایی دسته ها

نقش تشویق و پاداش در تربیت فرزندان

در سنین پایین کودکی  ، واکنش نسبت به شيوه هاى تشویقی بهتر است و با افزایش تدریجی سن کودک ،کارایی این روش ها کمرنگ خواهد شد و توانايى برآورده كردن انتظارات پدر و مادر را نخواهند داشت.

تشويق نمودن كودكان تا پیش از ٩ سالگى بيشترين كارايى را دارد و از آن پس كاربرد خود را از دست می دهد. و به جای آن می توان با کودک در مورد علت رفتارها بصورت منطقى گفت و گو كرد و او را قانع نمود.
برای درک بهتر مطلب ابتدا به داستان زير توجه فرماييد:

روزى در خيابانى ، منزل مرد سالنمدى در مجاورت يك مدرسه ى پسرانه قرار داشت. دانش آموزان پس از تعطيلى مدرسه به سمت خانه ى پيرمرد حمله ور مى شدند و قوطى هاى نوشابه را با قدرت به در و ديوار خانه مى كوبيدند.  مرد سالخورده كه از اين سر و صداى ايجاد شده به ستوه آمده بود ، و راه حلی پیدا کرد.

او از خانه اش بيرون آمد و به بچه ها گفت : من اين كار شما را بسیار دوست دارم ، از فردا روزى ١٠ دلار بابت اين كار به شما خواهم داد. پسربچه ها از اينكه قرار بود پولى بابت اين كار دريافت كنند بسيار خوشحال بودند و فرداى آن روز با شدت بيشترى قوطى ها را پرت مى كردند ؛ اما پيرمرد روز به روز دست مزد آنان را كم مى كرد تا اينكه روزى دست مزد آنان به يك دلار رسید. پسربچه ها كه پیش تر بابت اين كار ١٠ دلار درآمد داشتند ، يك دلار در چشمشان خرد بود و ديگر حاضر به انجام آن نمى شدند.

نتيجه آنكه روش های تشویقی گاهى می تواند سركوب كننده ى اشتياق انسان شود. متخصصان روان شناس توصیه می‌کنند تشويق كردن بايستى به اندازه و به موقع انجام شود و گاهى أوقات بايد اجازه داد كودك از كارى كه انجام مى دهد بتواند لذت ببرد.

  • آيا تشويق كردن در زمان هاى نامناسب ، آسیب زاست؟

البته! تشويق كردن در هر وضعيتی نبايد انجام گيرد. بسته به سن كودك و نوع رفتار، شدت و شكل تشويق نيز تغيير مى كند.

قرار دادن تشويق براى انجام كارهاى كوچك منجر به اين مى شود كه كودك تنها براى اخذ جايزه ، و به مدت محدود آن فعاليت را انجام دهد كه در نهايت آثار زيان بارى دارد.
• شیوه های تشویقی تا چه سنى كاربرد دارد؟

(همانطور که پیش تر نیز ذکر شد) به هر ميزانى كه سن كودك كمتر باشد ، به اين روش رفتارى بهتر پاسخ مى دهد. هنگامى كه كودك به تدريج بزرگتر مى شود ، استفاده از اين شيوه ها كم كم بى فايده خواهد شد و تلاش والدين در اين راستا به جواب نخواهد رسيد. يكى از اصلى ترين كاربردهاى تشويق كردن كودكان ، تثبت رفتار در آنها است.

  • آيا از تشويق مى توان به عنوان يك شيوه ى تربيتى براى عموم كودكان ( با ويژگى هاى مختلف ) استفاده نمود؟

به طور كلى اعمال روش های تشویقی بروی كودكان آرام نسبت به كودكان بازيگوش موثرتر است.

كودكان بازيگوش كمتر انعطاف پذيرند و تشويق و تنبيه به میزان کمتری تاثیرگذار است.

مثلاً ممكن است براى بيرون بردن یک كودك آرام از منزل ، دفعات اول ، نياز به تشويق باشد و پس از آن كودك به دليل لذت بردن از محيط ، به بيرون رفتن تمايل پيدا كند ؛ اما براى به بيرون بردن كودكان بازيگوش همواره نياز به تشويق و جايزه وجود خواهد داشت.

• به طور معمول براى آموزش دادن چه مسائلی می توان از روش تشويق بهره برد؟

همانطور كه پيش تر نيز ذكر شد ؛ يكى از اصلى ترين كاربردهاى تشويق كردن كودكان ، تثبیت رفتار در آنها است. هدفِ تشويق كردن ، شكل دهى به رفتار و بهبود عملكرد كودك است. مثلا براى عمل مسواك زدن مى توانيم از اين شيوه استفاده كنيم تا بدين ترتيب حس مسئوليت پذيرى نيز در او إيجاد شود.
برخى از افراد فكر مى كنند براى انجام امورى كه به نوعى وظيفه و مسئوليت كودك محسوب مى شود نبايد شيوه ى تشويق را بكار برد! اين طرز تفكر صحيح است. رفتارهایی مانند : تميز كردن اتاق ، مسواك زدن ، غذا خوردن و … جزو وظايف بديهى كودك است و اگر تشويق بزرگى براى اين كارها در نظر گرفته شود اثر معكوس مى گذارد و كودك فكر مى كند كه اين وظيفه اى خارج از معمول مى باشد.

بنابراين در هفته هاى ابتدايى كه قصد داريم اين گونه رفتار و عملكردها را در وجود كودك نهادينه كنيم مى توانيم مثلا از برچسب هاى كوچك استفاده كنيم و هنگامى كه اين رفتارها براى او تبديل به عادت گشتند ، مشوق ها را به كنار گذاشت.

• از چه عناصرى مى توان به عنوان مشوق استفاده كرد؟

مشوق ها شامل دو دسته ى كلامى و غير كلامى مى شوند. عوامل تشويق كننده ى غیركلامى شامل لبخند زدن ، توجه مخصوص و نگاه هاى محبت آميز مى شود.

مشوق هاى كلامى نيز به صورت جملات تحسين برانگيز بيان مى شود.

علاوه بر مشوق هاى كلامى و غير كلامى ، مشوق هاى مادى نيز وحود دارند. از جمله مشوق هاى مادى مى توان به برچسب ، رفتن به شهربازى ، خريد أسباب بازى و … اشاره كرد.

  • كدام يك از عوامل تشويق كننده ى ذكر شده بهتر هستند؟

برچسب ، يكى از مشوق هاى بسيار خوب به حساب مى آيد از اين رو مى توان براى يك رفتار كودك مثلاً مسواك زدن ، جدولى را تعبيه كرد و به كودك توضيح داد كه اگر تعداد قابل توجهى برچسب به دست آورد ، مى تواند يك جايزه ى مادى را اخذ نمايد.

البته برای عادت نکردن کودک به این موضوع ، پس از اينكه والدين دريافتند كه رفتار تثبيت شده است ، بايد كم كم تعداد كادو ها به ازاى برچسب ها را كم و سپس قطع نمايند.

• به عنوان يك مشوق مادى ، خريد أسباب بازى را پيشنهاد مى دهيد؟

نه الزاماً. به جاى أسباب بازى هاى گران قيمت مى توان از كتاب استفاده كرد كه به نوعى مى تواند سبب ترويج فرهنگ كتابخوانى نيز گردد. استفاده از مشوق هاى كوچك اثر بهترى دارد و مى توانيم بين دو مشوق براى كودك حق انتخاب قائل شويم چرا كه تاثير بيشترى در تثبيت رفتار كودك خواهد داشت. سعى كنيد تا حد امكان از مشوق هاى گران قيمت استفاده نكنيد چرا كه در دراز مدت جنبه ى باج دهى پيدا مى كند.

مشاهده برچسب ها

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *